Ή πρώτη ηχογράφηση μπουζουκιού

 

Το ζήτημα της περίφημης «αιχμαλωσίας» του Δ΄ Σώματος Στρατού στο Γκέρλιτς (Görlitz) της Γερμανίας κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και η ιστορική ηχογράφηση του 1917 αποτελούν μια από τις πιο παράδοξες, συναρπαστικές και ταυτόχρονα άγνωστες σελίδες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Δεν πρόκειται απλώς για μια τυπική στρατιωτική συνθηκολόγηση, αλλά για ένα κομβικό επετειακό σταυροδρόμι όπου συναντήθηκαν ο Εθνικός Διχασμός, η γερμανική ακαδημαϊκή εθνογραφία, η προϊστορία της λαϊκής μας δισκογραφίας και η πνευματική κληρονομιά της οικογένειας Παπαδιαμάντη.

Το πολιτικό και στρατιωτικό πλαίσιο της «παράδοσης»

Το καλοκαίρι του 1916, η Ελλάδα βρισκόταν στο χείλος της απόλυτης πολιτικής και θεσμικής ρήξης ανάμεσα στον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο (που υποστήριζε την Αντάντ και την

έξοδο της χώρας στον πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων) και τον βασιλιά Κωνσταντίνο Α΄ (ο οποίος ακολουθούσε πιστά φιλογερμανική γραμμή και πολιτική ουδετερότητας). Στο πλαίσιο αυτό, οι βουλγαρικές στρατιωτικές δυνάμεις, σύμμαχοι των Γερμανών, εισέβαλαν ανενόχλητες στην Ανατολική Μακεδονία, καταλαμβάνοντας οχυρά, πόλεις και στρατηγικά σημεία.

Το Δ΄ Σώμα Στρατού, υπό τη διοίκηση του συνταγματάρχη Ιωάννη Χατζόπουλου, βρέθηκε αντιμέτωπο με μια τραγική και σουρεαλιστική διαταγή από την Αθήνα: παρόλο που διέθετε ισχυρή δύναμη πυρός, άρτια οργάνωση και υψηλό φρόνημα, του απαγορεύτηκε αυστηρά να προβάλει την παραμικρή ένοπλη αντίσταση στους εισβολείς. Η κυβέρνηση και το Παλάτι έδωσαν εντολή να παραδοθούν τα στρατεύματα άνευ όρων.

Για να μην πέσουν οι Έλληνες στρατιώτες στα χέρια των παραδοσιακών εχθρών τους, των Βουλγάρων, συμφωνήθηκε ανάμεσα στις κυβερνήσεις της Ελλάδας (υπό τον έλεγχο του Στέμματος) και της Γερμανίας η μεταφορά ολόκληρου του Σώματος Στρατού στη Γερμανία. Περίπου 7.000 αξιωματικοί και οπλίτες μεταφέρθηκαν σιδηροδρομικώς στη Σιλεσία, στην πόλη Γκέρλιτς. Στην παγκόσμια στρατιωτική ιστορία, αυτή παραμένει η μοναδική περίπτωση στράτευματος που «αιχμαλωτίστηκε» εθελοντικά και φιλοξενήθηκε από έναν στρατό με τον οποίο τυπικά δεν βρισκόταν σε εμπόλεμη κατάσταση.

Η «αριστοκρατική» αιχμαλωσία στο Γκέρλιτς

Οι Γερμανοί αντιμετώπισαν τους Έλληνες στρατιωτικούς όχι ως κοινούς αιχμαλώτους πολέμου, αλλά ως τιμώμενους «φιλοξενούμενους του Κάιζερ». Το στρατόπεδο του Γκέρλιτς μετατράπηκε σε μια ιδιότυπη πολιτεία. Οι Έλληνες είχαν εξαιρετική ελευθερία κινήσεων, διοργάνωναν διαλέξεις, εξέδιδαν δική τους εβδομαδιαία εφημερίδα με τίτλο «Ελληνικόν Στρατόπεδον», δημιούργησαν θεατρικές ομάδες, χορωδίες και φιλαρμονικές ορχήστρες.

Παρά τις ανέσεις, η ψυχολογική πίεση της απομόνωσης, η νοσταλγία για την πατρίδα και η αγωνία για την τύχη του διχασμένου ελληνικού κράτους γέννησαν μια τεράστια πολιτιστική δραστηριότητα. Οι στρατιώτες τραγουδούσαν τα παραδοσιακά τους τραγούδια, ανέσυραν μνήμες από τη Μικρά Ασία, τη Θράκη, την Πελοπόννησο και την Κρήτη, και διατηρούσαν ζωντανή την πολιτιστική τους ταυτότητα μέσα στην καρδιά της Κεντρικής Ευρώπης.

Η επιστημονική αποστολή και η ηχογράφηση του 1917

Εκείνη ακριβώς την περίοδο, η Γερμανία διέθετε οργανωμένα πανεπιστημιακά και κρατικά προγράμματα καταγραφής των γλωσσών και της μουσικής των λαών του κόσμου. Η Πρωσσική Φωνοθήκη (Preußische Phonogramm-Archiv) και η Επιτροπή Ηχογραφήσεων (Königlich Preußische Phonographische Kommission) έστειλαν ειδικά επιστημονικά συνεργεία στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπου κρατούνταν αιχμάλωτοι από δεκάδες χώρες (από τη Βόρειο Αφρική μέχρι τη Ρωσία και την Ελλάδα).

Μεταξύ 12 και 17 Ιουλίου του 1917, Γερμανοί εθνολόγοι και γλωσσολόγοι εισήλθαν στο στρατόπεδο του Γκέρλιτς με κυλίνδρους κεριού και φωνογράφους. Σκοπός τους ήταν να αποτυπώσουν τη φωνητική μορφολογία των ελληνικών διαλέκτων, αλλά και τα μουσικά όργανα που έπαιζαν οι στρατιώτες. Ανάμεσα στους μουσικούς βρισκόταν ο Κώστας Καλαμάρας, ο οποίος έπαιζε μπουζούκι, και ο Απόστολος Παπαδιαμάντης, ο οποίος ανέλαβε το τραγούδι.

Το τραγούδι που ηχογραφήθηκε στους κυλίνδρους (με κωδικό αρχείου συχνά συνδεδεμένο με σμυρναίικα μοτίβα, γνωστό και ως «Μπουρνοβαλιό» ή «Χήρα ν' αλλάξεις τ' όνομα») αποτελεί τεκμηριωμένα την παλαιότερη γνωστή ηχογράφηση μπουζουκιού στην ιστορία. Ο ήχος είναι πρωτόγονος, βραχνός, κοκκώδης, διατηρώντας όμως τη μαγεία μιας εποχής όπου το μπουζούκι βρισκόταν ακόμα στις σκιές των λαϊκών καφενείων και των περιθωριακών στρωμάτων, πολύ πριν περάσει στη δισκογραφία της Αθήνας και του Πειραιά τη δεκαετία του 1930. Οι ηχογραφήσεις αυτές δεν προορίζονταν ποτέ για εμπορική χρήση· φυλάχθηκαν αυστηρά ως μουσειακά και ακαδημαϊκά τεκμήρια στα γερμανικά αρχεία, μέχρι να επανέλθουν στο φως δεκαετίες αργότερα.

Απόστολος Παπαδιαμάντης: Ο τραγουδιστής και φύλακας της λογοτεχνικής μνήμης

Ο άνθρωπος που χάρισε τη φωνή του σε αυτή την ιστορική στιγμή, ο Απόστολος Παπαδιαμάντης, κατέχει μια ξεχωριστή θέση στην ελληνική πνευματική ιστορία. Ήταν ανιψιός του μεγάλου Σκιαθίτη «κοσμοκαλόγερου» της ελληνικής πεζογραφίας, του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη.

Ο Απόστολος δεν περιορίστηκε μόνο στη μουσική του παρουσία στο στρατόπεδο του Γκέρλιτς. Μετά το τέλος του πολέμου και την επιστροφή των στρατιωτών στην Ελλάδα το 1919, αφιέρωσε τεράστιο μέρος της ζωής του στη διάσωση, συγκέντρωση και ταξινόμηση του τεράστιου λογοτεχνικού και αλληλογραφικού αρχείου του θείου του. Σε μια εποχή που τα χειρόγραφα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη ήταν διασκορπισμένα σε εφημερίδες, περιοδικά και οικογενειακά μπαούλα, ο Απόστολος Παπαδιαμάντης λειτούργησε ως ο ακούραστος θεματοφύλακας, διασφαλίζοντας ότι η παγκόσμια λογοτεχνία δεν θα έχανε τα ανεκτίμητα διαμάντια του Σκιαθίτη συγγραφέα.

Η ιστορία του Γκέρλιτς κλείνει έτσι έναν κύκλο μοναδικό: στρατιώτες θύματα ενός πολιτικού παραλογισμού, να μετατρέπουν την αιχμαλωσία τους σε εστία πολιτισμού, να αφήνουν πίσω τους την πρώτη ηχογράφηση του εθνικού μας οργάνου, του μπουζουκιού, διά χειρός Κώστα Καλαμαρά και δια φωνής Απόστολου Παπαδιαμάντη, ενός ανθρώπου που κουβαλούσε στις φλέβες του την ίδια την ψυχή της ελληνικής λογοτεχνίας.