ΟΜΗΡΙΔΕΣ: ΟΙ ΘΕΜΑΤΟΦΥΛΑΚΕΣ ΤΗΣ ΟΜΗΡΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ

 

Οι ΟΜΗΡΙΔΕΣ υπήρξαν μια μοναδική Σχολή, το Σχολείο του ΟΜΗΡΟΥ, το οποίο ίδρυσε ο ίδιος ο ποιητής στο νησί της Χίου. Η παρουσία τους μαρτυρείται ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ., με κύριο έργο τους την απαγγελία των ομηρικών επών. Η σύνταξή τους γινόταν στο ΜΗΤΡΩΟ, έναν υπαίθριο ναό αφιερωμένο στη μητέρα των θεών, ΚΥΒΕΛΗ, ο οποίος βρίσκεται στην παραθαλάσσια τοποθεσία ΒΡΟΝΤΑΔΟΣ της Χίου.

Ανάμεσα στα ερείπια που σώζονται σήμερα στο σημείο αυτό, δεσπόζει ένας τεράστιος ισοπεδωμένος βράχος. Στο κέντρο του υπάρχει ένας υπερυψωμένος θώκος, ο οποίος θεωρείται ότι αποτελούσε το αυτόλιθο άγαλμα της θεάς, κατεστραμμένο πλέον από τη φθορά του χρόνου. Τη διαπίστωση αυτή ενισχύουν τα ίχνη από σκαλισμένα πόδια λεονταριών —του ιερού ζώου της ΚΥΒΕΛΗΣ— που διακρίνονται στα πλάγια του βράχου.

Οι μαθητές του ΟΜΗΡΟΥ, οι ΟΜΗΡΙΔΕΣ (καθώς κατά την ελληνική γλώσσα η κατάληξη -ίδης υποδηλώνει τον γιο ή τον απόγονο), συνέχισαν να κατοικούν στον τόπο όπου έζησε και έδρασε ο μεγάλος πρόγονός τους. Είναι εκείνοι που διέσωσαν τους ανεκτίμητους θησαυρούς της ομηρικής κληρονομιάς, την ΙΛΙΑΔΑ και την ΟΔΥΣΣΕΙΑ. Είχαν, δυνάμει κληρονομικού δικαιώματος, το αποκλειστικό προνόμιο να απαγγέλλουν τα έπη του διδασκάλου και προγόνου τους.

Από τον 5ο αιώνα π.Χ., όταν καθιερώθηκαν επίσημα οι δημόσιες απαγγελίες των επών, στις τάξεις τους άρχισαν να εισέρχονται ραψωδοί και από άλλες πόλεις της Ελλάδας, οι οποίοι συνδέονταν με την ομηρική ποίηση για καθαρά επαγγελματικούς λόγους. Παρά την αλλαγή αυτή, οι ΟΜΗΡΙΔΕΣ διατηρήθηκαν ως όνομα γένους στη Χίο μέχρι και τα μέσα του 2ου αιώνα μ.Χ., όπως σημειώνει ο ΑΡΠΟΚΡΑΤΙΩΝ ΒΑΛΕΡΙΟΣ στο έργο του «ΛΕΞΙΚΟ ΔΕΚΑ ΡΗΤΟΡΩΝ».

Πολλοί συγγραφείς της αρχαιότητας αναφέρονται στους ΟΜΗΡΙΔΕΣ και το έργο τους στη Χίο:

• Ο ΠΙΝΔΑΡΟΣ στα «ΝΕΜΕΑ».

• Ο ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ στον λόγο του «ΕΛΕΝΗ».

• Ο ΠΛΑΤΩΝΑΣ στον «ΦΑΙΔΡΟ».

• Ο στωικός φιλόσοφος ΚΡΑΤΗΣ (2ος αι. π.Χ.), ο επονομαζόμενος ομηρικός κριτικός.

• Ο ΕΛΛΑΝΙΚΟΣ (2ος αι. π.Χ.), μαθητής του ΑΓΑΘΟΚΛΗ.

Όλοι αυτοί, μαζί με άλλους μελετητές, αναγνώριζαν τους ΟΜΗΡΙΔΕΣ ως απογόνους του θεσπέσιου

ποιητή. Η Χίος, Μυθολόγοι μου, δικαιούται πράγματι να καυχιέται για τη «ρίζα» του ΟΜΗΡΟΥ! Ακόμα κι αν ο ποιητής δεν γεννήθηκε σε χιώτικο έδαφος, είναι βεβαιότατο ότι εκεί δίδαξε, εκεί ίδρυσε τη σχολή του και εκεί απέκτησε τους ομότεχνους θεματοφύλακες της πνευματικής του παρακαταθήκης.

Ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ., ο ΑΚΟΥΣΙΛΑΟΣ Ο ΑΡΓΕΙΟΣ, από τους πρώτους Έλληνες πεζογράφους, τους κατονομάζει ως απογόνους του ποιητή. Αιώνες αργότερα, το 1520, ο Γάλλος μοναχός και περιηγητής ANDRÉ THEVET (ΑΝΤΡΕ ΤΕΒΕ) ανέφερε πως οι Χιώτες υπερηφανεύονται για την καταγωγή του ΟΜΗΡΟΥ, στηριζόμενοι στο γεγονός ότι στο νησί υπήρχε το γένος των ΟΜΗΡΙΔΩΝ, σπουδαίων αοιδών που έπλεκαν με ευφυΐα υπέροχους στίχους.

Τέλος, ο ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ ΚΟΡΑΗΣ, αν και θεωρούσε απίθανο να είναι απόγονοι με την αυστηρή βιολογική έννοια, υποστήριξε σθεναρά ότι οι ΟΜΗΡΙΔΕΣ δίκαια θεωρούσαν τους εαυτούς τους συνεχιστές του, αφού αυτοί ήταν που διέσωσαν και διέδωσαν το έργο του μετά τον θάνατό του.Ακολουθεί η συμπληρωματική ενότητα με τις πρωτογενείς πηγές και τα αποσπάσματα των αρχαίων συγγραφέων, ενσωματωμένη στο ύφος της ανάρτησής σας, με κεφαλαία γράμματα στους τίτλους και τους δημιουργούς.

---

ΟΙ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΠΗΓΩΝ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΟΜΗΡΙΔΕΣ

Η ιστορική ύπαρξη και ο ρόλος των ΟΜΗΡΙΔΩΝ δεν αποτελούν απλό θρύλο, καθώς διασώζονται πολύτιμα αποσπάσματα από κορυφαίους δημιουργούς και στοχαστές της αρχαιότητας που επιβεβαιώνουν τη δράση τους:

• ΠΙΝΔΑΡΟΣ: «ΝΕΜΕΟΝΙΚΟΙ» (2.1-5) Πρόκειται για την παλαιότερη και πλέον ονομαστή αναφορά. Ο ΠΙΝΔΑΡΟΣ συγκρίνει τη δική του ωδή με την παράδοση των Χίων ραψωδών:

  «Ὅθεν περ καὶ ΟΜΗΡΙΔΑΙ ῥαπτῶν ἐπέων τὰ πόλλ' ἀοιδοὶ ἄρχονται, Διὸς ἐκ προοιμίου...» (Από εκεί ακριβώς που και οι ΟΜΗΡΙΔΕΣ, οι αοιδοί των ραμμένων επών, ξεκινούν συνήθως: από το προοίμιο προς τον ΔΙΑ...)

• ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: «ΕΛΕΝΗΣ ΕΓΚΩΜΙΟΝ» (10.65) Ο σπουδαίος ρήτορας μεταφέρει μια γοητευτική παράδοση που διατηρούσαν οι ΟΜΗΡΙΔΕΣ σχετικά με την έμπνευση του διδασκάλου τους:

  «...λέγουσι δέ τινες και των ΟΜΗΡΙΔΩΝ ως ΕΛΕΝΗ νυκτός ΟΜΗΡΩ επιστάσα προσέταξε ποιείν περί των στρατευσαμένων επί ΤΡΟΙΑΝ...» (...λένε μάλιστα και μερικοί από τους ΟΜΗΡΙΔΕΣ ότι η ΕΛΕΝΗ παρουσιάστηκε τη νύχτα στον ΟΜΗΡΟ και του παρήγγειλε να γράψει ποίημα για την εκστρατεία στην ΤΡΟΙΑ...)

• ΠΛΑΤΩΝΑΣ: «ΦΑΙΔΡΟΣ» (252B) Ο ΠΛΑΤΩΝΑΣ αναφέρεται σε λιγότερο γνωστά, «απόκρυφα» έπη που φυλάσσονταν στη Χίο:

  «λέγουσι δὲ οἶμαι ΟΜΗΡΙΔΩΝ τινες ἐκ τῶν ἀποθέτων ἐπῶν δύο ἔπη εἰς τὸν ΕΡΩΤΑ...» (...νομίζω πως λένε κάποιοι από τους ΟΜΗΡΙΔΕΣ, βασισμένοι στα απόκρυφα έπη τους, δύο στίχους για τον ΕΡΩΤΑ...)

• ΚΡΑΤΗΣ Ο ΜΑΛΛΩΤΗΣ (ΟΜΗΡΙΚΟΣ ΚΡΙΤΙΚΟΣ) Ο στωικός φιλόσοφος του 2ου αιώνα π.Χ. στα σχόλιά του περιγράφει τους ΟΜΗΡΙΔΕΣ ως μια οργανωμένη συντεχνία στη Χίο. Σημειώνει ότι, ενώ αρχικά η ονομασία τους δήλωνε την καταγωγή τους από τον ποιητή, με το πέρασμα του χρόνου εξελίχθηκε σε τιμητικό επαγγελματικό τίτλο για τους κορυφαίους ραψωδούς.

• ΕΛΛΑΝΙΚΟΣ Ο ΛΕΣΒΙΟΣ (FGRHIST 4 F 20) Ο ιστορικός ΕΛΛΑΝΙΚΟΣ, μαθητής του ΑΓΑΘΟΚΛΗ, δίνει έναν ξεκάθαρο ορισμό που συνδέει το γένος με την εντοπιότητα:

  «ΟΜΗΡΙΔΑΙ· γένος ἐν ΧΙΩ, ὅπερ ἔλεγον ἀπὸ ΟΜΗΡΟΥ κατάγεσθαι...» (ΟΜΗΡΙΔΕΣ: γένος στη ΧΙΟ, το οποίο έλεγαν ότι κατάγεται από τον ΟΜΗΡΟ...)

Αυτές οι μαρτυρίες, που αντλούνται συχνά από τα «ΣΧΟΛΙΑ ΣΤΟΝ ΠΙΝΔΑΡΟ», αναδεικνύουν τους ΟΜΗΡΙΔΕΣ ως τους ζωντανούς συνδετικούς κρίκους ανάμεσα στο αρχαϊκό έπος και την κλασική γραμματεία, επιβεβαιώνοντας πως η Χίος υπήρξε το λίκνο της προφορικής και γραπτής διάσωσης των έργων του ΟΜΗΡΟΥ.