ΜΗ ΚΑΚΟΥΡΓΕΙ ΤΗΝ ΜΟΥΣΙΚΗΝ!

 

Το Gemini είπε

Η ιστορία της ελληνικής μουσικής είναι μια διαδρομή γεμάτη συγκρούσεις, καινοτομίες και μια επίμονη, σχεδόν εμμονική, προσπάθεια επιβολής «ήθους» από την εκάστοτε εξουσία. Το σύνθημα των Σπαρτιατών εφόρων, «Μη κακούργει την μουσικήν!», δεν ήταν μια απλή παρατήρηση· ήταν μια κραυγή προστασίας της παράδοσης απέναντι σε αυτό που θεωρούσαν τότε «μοντέρνα» διαφθορά.

Η Σύγκρουση στη Σπάρτη: Από τον Τέρπανδρο στον Τιμόθεο

Όλα ξεκινούν στην αρχαία Σπάρτη, όπου ο Φρύνις ο Μυτιληναίος εμφανίζεται με μια εννιάχορδη κιθάρα, προκαλώντας την οργή των εφόρων. Οι έφοροι τον υποχρεώνουν ρυθμικά να αφαιρέσει τις δύο «παραπανίσιες» χορδές, επιβάλλοντας την κλασική επτάχορδη. Ήταν άραγε ακραίος συντηρητισμός ή μήπως ο Φρύνις, ως αρχηγός της σχολής των καινοτόμων με το μελισματικό και μετατροπικό του ύφος, όντως κακοποιούσε τη μουσική;

Ο κωμικός ποιητής Φερεκράτης, στο έργο του Χείρων, τάσσεται υπέρ των εφόρων, παρουσιάζοντας τη Μουσική να παραπονιέται στη Δικαιοσύνη για την κακομεταχείριση από νεωτεριστές όπως ο Μελανιππίδης ο Μήλιος και ο Τιμόθεος ο Μιλήσιος. Ο Τιμόθεος, μάλιστα, εκδιώχθηκε από τη Σπάρτη με επίσημο βούλευμα (το οποίο διέσωσε ο Βοήθιος), επειδή η δωδεκάχορδη λύρα του θεωρήθηκε «θηλυπρεπής» και ικανή να διαφθείρει τους νέους.

Αντίθετα, ο Αριστοτέλης στα Μεταφυσικά του αναγνωρίζει την προσφορά τους, γράφοντας πως «αν δεν υπήρχε ο Τιμόθεος, δεν θα είχαμε τόσες μελωδικές συνθέσεις». Ακόμη και ο Τέρπανδρος, αιώνες πριν, είχε κληθεί στη Σπάρτη για να κατευνάσει τα πνεύματα σε περίοδο κρίσης, αλλά κατέληξε να απολογείται γιατί έπαιζε με επτάχορδη κιθάρα αντί για την «πατροπαράδοτη» τετράχορδη! Ευτυχώς, η φήμη ότι η λύρα του Απόλλωνα ήταν επίσης επτάχορδη, έσωσε την παρτίδα.

Από τον Ζντάνοφ στον Μεταξά: Η Πολιτική της Λογοκρισίας

Η ιστορία επαναλαμβάνεται χιλιετίες μετά με την περιβόητη έκθεση του Ζντάνοφ (1947), όπου ο Στάλιν επέβαλε στους Σοστακόβιτς και Προκόφιεφ να μεταμεληθούν δημόσια. Στην Ελλάδα, ο «εξευρωπαϊσμός» της μουσικής ξεκίνησε ήδη από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους. Τα ωδεία μετατράπηκαν σε «φροντιστήρια ξένων μουσικών γλωσσών», απομονώνοντας την ντόπια παράδοση.

Η Μικρασιατική Καταστροφή λειτούργησε ως ειρωνικό θαύμα: 1,3 εκατομμύριο πρόσφυγες έφεραν μαζί τους τον ήχο της Μικρασίας. Όμως, οι Μικρασιάτες μουσικοί περιθωριοποιήθηκαν. Η δικτατορία του Μεταξά επέβαλε λογοκρισία όχι μόνο στον στίχο αλλά και στη μουσική, απαγορεύοντας τα διαστήματα μικρής τρίτης (τριημιτόνια), επειδή θεωρήθηκαν ανατολίτικα. Αγνοούσαν, βέβαια, πως αυτά αποτελούσαν το χρωματικό γένος των αρχαίων Ελλήνων!

Επαγγελματισμός και Παράδοση

Η μουσική δεν είναι κλεισμένη σε μουσείο. Όπως έλεγε ο Ηράκλειτος, «τα πάντα ρεί»· ό,τι δεν εξελίσσεται, πεθαίνει. Οι λαογράφοι συχνά εστιάζουν στη συντήρηση του τύπου, αγνοώντας πως τα δημοτικά τραγούδια δημιουργήθηκαν από ταλαντούχους επαγγελματίες και όχι από μια αφηρημένη «κοινωνία». Ο επαγγελματίας μουσικός, από τον Φήμιο και τον Δημόδοκο του Ομήρου μέχρι τους σημερινούς δεξιοτέχνες, οφείλει να έχει το κουράζιο να βγάζει τα προς το ζην χωρίς να συμβιβάζει την τέχνη του, όπως τόνιζαν ο Brecht και ο Picasso.

Σήμερα, η απουσία εθνικής μουσικής παιδείας και η επιβολή της δυτικής βιομηχανίας απειλούν τη συλλογική συνείδηση. Μόνο η βαθιά γνώση της παράδοσης μπορεί να επιτρέψει την περαιτέρω ανάπτυξή της, μακριά από «νεο-ρεμπέτικες» αναβιώσεις και εμπορικά κλισέ.

---

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

• ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Μεταφυσικά: Για την προσφορά του Τιμόθεου και του Φρύνιδος.

• ΒΟΗΘΙΟΣ (Anicius Manlius Severinus Boethius), De Institutione Musica: Διάσωση του σπαρτιατικού βουλεύματος κατά του Τιμόθεου.

• ΦΕΡΕΚΡΑΤΗΣ, Χείρων: Η κωμωδία όπου η Μουσική παραπονιέται για τους νεωτεριστές.

• ΗΡΑΚΛΕΙΔΗΣ ΠΟΝΤΙΚΟΣ: Για την τιμή των Σπαρτιατών προς τον Τέρπανδρο.

• ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ (κατά τον ΑΡΙΣΤΕΙΔΗ ΚΟΪΝΤΙΛΙΑΝΟ, 3ος αι. μ.Χ.): Για τη χρήση του χρωματικού γένους στην αρχαία κιθάρα.

• CURT SACHS, The Rise of Music in the Ancient World: Για τη μουσική σημειογραφία και τον ρόλο του ιερατείου.

• IÉGOR REZNIKOFF (2ο Μουσικολογικό Συνέδριο Δελφών, 1986): Για την παλαιότητα της ελληνικής μουσικής γραφής.

• ΦΟΙΒΟΣ ΑΝΩΓΕΙΑΝΑΚΗΣ, άρθρο στον Ριζοσπάστη (28-1-1947): Για την υπεράσπιση του ρεμπέτικου.

• ΑΛΕΚΟΣ ΞΕΝΟΣ, επιστολή στον Ριζοσπάστη (4-2-1947): Η αντίθετη άποψη για το ρεμπέτικο ως «λούμπεν» δημιούργημα.

• B.B. KING: Για την προσαρμογή του μουσικού ύφους στις συνθήκες.

• PABLO PICASSO: Για το ήθος και το κουράζιο του επαγγελματία καλλιτέχνη.

• BERTOLT BRECHT: Για την υλική και καλλιτεχνική υπόσταση του επαγγελματία.