ΤΡΟΒΑΔΟΥΡΟΙ: ΟΙ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΛΥΡΙΚΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ

 

Η ΓΕΝΝΕΣΗ ΚΑΙ Η ΔΙΑΔΟΧΗ: ΑΠΟ ΤΟ ΣΠΑΘΙ ΣΤΗ ΛΥΡΑ

Η εμφάνιση των Τροβαδούρων στο τέλος του 11ου αιώνα δεν ήταν τυχαία. Στις ηλιόλουστες αυλές της Ακουιτανίας και της Προβηγκίας, η φεουδαρχική σκληρότητα άρχισε να υποχωρεί μπροστά σε μια νέα ανάγκη για εκλέπτυνση. Οι Τροβαδούροι δεν ήταν απλοί διασκεδαστές· ήταν οι "ευρετές" (από το ρήμα trobar που σημαίνει βρίσκω/επινοώ) νέων τρόπων έκφρασης.

Η διαδοχή τους κινήθηκε από την υψηλή αριστοκρατία προς τα ευρύτερα στρώματα. Ο ΓΟΥΛΙΕΛΜΟΣ Θ’ ΤΗΣ ΑΚΟΥΙΤΑΝΙΑΣ, ένας πανίσχυρος δούκας, ήταν ο πρώτος που "έσπασε" το λατινικό μονοπώλιο της γραφής, γράφοντας στην τοπική οξιτανική γλώσσα. Η τέχνη του πέρασε στους γιους των ευγενών, μετά στους ιππότες και τελικά σε ταλαντούχους ανθρώπους ταπεινής καταγωγής που κέρδιζαν τη θέση τους στις αυλές χάρη στο πνεύμα τους. Μετά τη Σταυροφορία κατά των Αλβιγηνών, η παράδοση μετακινήθηκε βόρεια, όπου μεταμορφώθηκε στους Τροβέρους, και ανατολικά προς τη Γερμανία, δίνοντας τη σκυτάλη στους Minnesänger.

Ο ΤΡΟΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ: Η ΑΥΛΗ ΩΣ ΣΚΗΝΗ

Ο Τροβαδούρος δρούσε ως ένας συνδυασμός διπλωμάτη, ανταποκριτή και ψυχαγωγού. Η παρουσία του σε μια αυλή προσέδιδε κύρος στον τοπικό άρχοντα.

• Η Σύνθεση: Ο Τροβαδούρος έπρεπε να είναι "μονωδός". Συνέθετε ο ίδιος τους στίχους (vers) και τη μελωδία (son).

• Η Εκτέλεση: Αν και πολλοί τραγουδούσαν οι ίδιοι, συχνά προσλάμβαναν Jongleurs (ζογκλέρ/μουσικούς) για να συνοδεύουν το τραγούδι τους ή να διαδίδουν τα έργα τους από κάστρο σε κάστρο.

• Η Κοινωνική Παρέμβαση: Μέσα από τα τραγούδια τους, ασκούσαν πολιτική κριτική, σχολίαζαν τις σταυροφορίες ή μεσολαβούσαν σε διενέξεις ευγενών.

ΓΝΩΣΤΟΙ ΤΡΟΒΑΔΟΥΡΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΤΟΥΣ

BERNART DE VENTADORN: Ο ΥΙΟΣ ΤΟΥ ΦΟΥΡΝΑΡΗ

Ο BERNART DE VENTADORN θεωρείται ο κορυφαίος της ερωτικής ποίησης. Λέγεται ότι ήταν γιος ενός απλού υπηρέτη ή φουρνάρη στο κάστρο του Ventadorn, αλλά το ταλέντο του ήταν τόσο μεγάλο που ο άρχοντας τον εκπαίδευσε στην τέχνη του trobar. Η ιστορία του είναι γεμάτη πάθος: ερωτεύτηκε τη σύζυγο του ευεργέτη του, την Υποκόμισσα της Ventadorn, και όταν η σχέση αποκαλύφθηκε, αναγκάστηκε να διαφύγει στην αυλή της θρυλικής Ελεονώρας της Ακουιτανίας. Το τραγούδι του "Quan vei la lauzeta mover" (Όταν βλέπω τον κορυδαλλό να κουνά τα φτερά του) παραμένει το πιο διάσημο δείγμα μεσαιωνικής μουσικής.

JAUFRÉ RUDEL: Ο ΕΡΩΤΑΣ ΑΠΟ ΜΑΚΡΙΑ (L'AMOR DE LONH)

Η ιστορία του JAUFRÉ RUDEL είναι η επιτομή του ρομαντισμού. Λέγεται ότι ερωτεύτηκε την Κόμισσα της Τρίπολης (στον Λίβανο) μόνο και μόνο από τις περιγραφές των προσκυνητών που επέστρεφαν από τους Αγίους Τόπους, χωρίς να την έχει δει ποτέ. Συμμετείχε στη Β' Σταυροφορία μόνο για να τη συναντήσει. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού αρρώστησε βαριά και έφτασε στην Τρίπολη ημιθανής. Η Κόμισσα, συγκινημένη, πήγε στο πλοίο, κι εκείνος πέθανε στην αγκαλιά της, έχοντας εκπληρώσει το όνειρό του.

BERTRAN DE BORN: Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Στον αντίποδα του Rudel βρισκόταν ο BERTRAN DE BORN, ένας ευγενής που αγαπούσε τον πόλεμο όσο και την ποίηση. Οι ιστορίες που έλεγε δεν αφορούσαν μόνο τον έρωτα, αλλά τη χαρά της μάχης, τη σύγκρουση των σπαθιών και τις πολιτικές ίντριγκες μεταξύ των γιων του Ερρίκου Β' της Αγγλίας. Ο Δάντης, στην Θεία Κωμωδία, τον τοποθέτησε στην Κόλαση να κρατά το κεφάλι του σαν φανάρι, επειδή "χώρισε" πατέρα και γιο με τις ραδιουργίες του.

BEATRIZ DE DIA: Η ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

Η BEATRIZ DE DIA (Κόμισσα της Ντια) ήταν η πιο γνωστή από τις Trobairitz. Οι ιστορίες της ήταν ανατρεπτικές, καθώς εξέφραζε τον έρωτα από τη γυναικεία σκοπιά, με ειλικρίνεια και θάρρος που σπάνιζε για την εποχή, διεκδικώντας το δικαίωμα της γυναίκας να επιλέγει το αντικείμενο του πόθου της.

ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ: ΟΙ ΗΧΟΙ ΤΗΣ ΙΠΠΟΣΥΝΗΣ

Η μουσική των Τροβαδούρων ήταν κυρίως μονοφωνική, αλλά η συνοδεία των οργάνων έδινε πλούτο στην εκτέλεση.

1. Vielle (Βιέλα): Το κατεξοχήν όργανο των Τροβαδούρων. Ένας πρόγονος του βιολιού, με σώμα σε σχήμα οβάλ, που παιζόταν με δοξάρι και παρήγαγε έναν βαθύ, μελαγχολικό ήχο.

2. Lute (Λάουτο): Εισήχθη στην Ευρώπη από τους Άραβες της Ισπανίας. Με το αχλαδόσχημο σώμα του, ήταν ιδανικό για να συνοδεύει τις περίπλοκες μελωδίες του canso.

3. Psaltery (Ψαλτήριο): Ένα έγχορδο όργανο που παιζόταν με τα δάχτυλα ή με πένες, προσφέροντας έναν κρυστάλλινο ήχο που θύμιζε άρπα.

4. Hurdy-Gurdy (Οργάνέτο): Ένα μηχανικό έγχορδο όπου μια περιστρεφόμενη τροχαλία έτριβε τις χορδές, δημιουργώντας έναν συνεχή ήχο βάσης (drone), πάνω στον οποίο εξελισσόταν η μελωδία.

5. Φλάουτα και Τύμπανα: Χρησιμοποιούνταν κυρίως σε πιο ρυθμικά είδη ποίησης, όπως η pastorela ή τα χορευτικά τραγούδια.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Οι Τροβαδούροι δεν ήταν απλώς μουσικοί· ήταν οι θεματοφύλακες μιας νέας ηθικής. Μέσα από τις "ιστορίες" τους, μετέτρεψαν τη βίαιη μεσαιωνική κοινωνία σε μια κοινωνία που εκτιμούσε την ομορφιά, την ευγένεια και την τέχνη του λόγου. Η κληρονομιά τους ζει μέχρι σήμερα σε κάθε ερωτικό τραγούδι και σε κάθε ποιητική αναζήτηση του "ιδανικού".

Είναι αδύνατον να μιλήσουμε για τους Τροβαδούρους χωρίς να ακούσουμε την ίδια τους τη φωνή. Η ποίησή τους δεν ήταν μόνο λέξεις, αλλά μια αρχιτεκτονική συναισθημάτων.

Ακολουθούν δύο από τα πιο εμβληματικά δείγματα της τέχνης τους: ένα από τον "πατριάρχη" της ερωτικής ποίησης και ένα από την πιο τολμηρή γυναικεία φωνή της εποχής.

---

1. BERNART DE VENTADORN: "QUAN VEI LA LAUZETA MOVER"

(Όταν βλέπω τον κορυδαλλό να κουνά τα φτερά του)

Αυτό θεωρείται το "τραγούδι των τραγουδιών" της μεσαιωνικής Ευρώπης. Ο Μπερνάρντ χρησιμοποιεί την εικόνα ενός πουλιού που πετά με χαρά προς τον ήλιο για να περιγράψει τη δική του απόγνωση.

ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ (Απόσπασμα):

"Όταν θωρώ τον κορυδαλλό να ανοίγει τα φτερά μες στο φως του ήλιου με χαρά και ζάλη, και μετά να αφήνεται να πέφτει στη γλυκιά λήθη από την ευτυχία που πλημμυρίζει την καρδιά του, αχ! τέτοιος φθόνος με κυριεύει για όποιον βλέπει ευτυχισμένο, που απορώ πώς η καρδιά μου δεν λιώνει από τον πόθο και τη λαχτάρα."

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΣΤΙΧΟΥΣ: Ο Μπερνάρντ τραγουδά για έναν έρωτα που τον εξυψώνει αλλά και τον καταστρέφει. Εδώ εισάγεται η έννοια του "Tristan" (του θλιμμένου), ενός ψευδωνύμου που χρησιμοποιούσε για να κρύψει το όνομα της κυρίας του, προστατεύοντας την τιμή της (το λεγόμενο senhal).

---

2. COMTESSA DE DIA: "A CHANTAR M'ER DE SO QU'IEU NON VOLRIA"

(Θα τραγουδήσω για εκείνο που δεν θα 'θελα)

Η BEATRIZ DE DIA έγραψε το μοναδικό τραγούδι γυναίκας τροβαδούρου (trobairitz) του οποίου η μουσική σημειογραφία έχει διασωθεί ακέραια μέχρι σήμερα.

ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ (Απόσπασμα):

"Πρέπει να τραγουδήσω γι' αυτό που δεν ήθελα, τόσο πικραμένη είμαι από εκείνον που αγαπώ, γιατί τον αγαπώ πιο πολύ από καθετί στον κόσμο· όμως μαζί μου δεν ωφελεί ούτε το έλεος ούτε η ευγένεια, ούτε η ομορφιά μου, ούτε η αρετή μου, ούτε η σύνεσή μου, γιατί με περιφρονεί και με προδίδει σαν να ήμουν μια γυναίκα ανάξια."

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΣΤΙΧΟΥΣ: Σε αντίθεση με τους άνδρες που συχνά εξιδανίκευαν την απόσταση, η Μπεατρίζ μιλά με μια συγκλονιστική, γήινη αμεσότητα. Παραπονιέται γιατί ο ιππότης της δεν την αντιμετωπίζει ως ίση, θυμίζοντάς του ότι η δική της ευγενική καταγωγή και ομορφιά θα έπρεπε να είναι αρκετά για να τον κρατήσουν κοντά της.

---

ΤΟ "SIRVENTES": Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΑΤΙΡΑ

Δεν ήταν όλα τα ποιήματα ερωτικά. Ο BERTRAN DE BORN έγραφε "Sirventes", τραγούδια που υπηρετούσαν πολιτικούς σκοπούς ή εξυμνούσαν τη μάχη.

"Μου αρέσει ο χαρούμενος καιρός του Πάσχα που κάνει τα φύλλα και τα λουλούδια να ξεπροβάλλουν, και μου αρέσει να ακούω τη χαρά των πουλιών που κάνουν το δάσος να αντηχεί... Μα πιο πολύ μου αρέσει όταν βλέπω στο λιβάδι σκηνές και τέντες στημένες, και νιώθω μεγάλη χαρά όταν βλέπω στους δρόμους ιππότες και άλογα πάνοπλα!"

---

ΠΩΣ ΤΑ ΕΛΕΓΑΝ (Η ΕΚΤΕΛΕΣΗ)

Όταν ο Τροβαδούρος στεκόταν στη μέση της αίθουσας του κάστρου:

1. Η Εισαγωγή (Razό): Πριν ξεκινήσει το τραγούδι, ο ποιητής ή ο ζογκλέρ εξηγούσε την "αιτία" (razό) του ποιήματος—ποια ήταν η κυρία, τι είχε συμβεί, γιατί γράφτηκαν οι στίχοι.

2. Η Μελωδία: Η μουσική δεν ήταν ποτέ πιο δυνατή από τη φωνή. Το όργανο (συνήθως μια βιέλα) έπαιζε την ίδια μελωδία με τη φωνή ή κρατούσε έναν ισοκράτη.

3. Ο Επίλογος (Tornada): Το ποίημα τελείωνε πάντα με μια σύντομη στροφή, την tornada, που ήταν μια αφιέρωση σε έναν φίλο, στον προστάτη του ή στην ίδια την αγαπημένη του.