ΤΟ ΜΟΙΡΑΙΟ ΒΛΕΜΜΑ ΚΑΙ Η ΣΙΩΠΗ ΤΟΥ ΑΔΗ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΒΙΔΙΟ ΣΤΟΝ ΜΥΘΟ ΤΩΝ ΙΖΑΝΑΓΚΙ ΚΑΙ ΙΖΑΝΑΜΙ

Ίσως να σας είναι γνωστό το έργο του Ρωμαίου ποιητή Οβιδίου, οι «ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ». Αυτό το ποιητικό αριστούργημα, που υφαίνεται σε 15 βιβλία και 12.000 στίχους, γεννήθηκε μετά τον 1ο μ.Χ. αιώνα για να υμνήσει την αέναη μεταβολή. Μας αφηγείται τους μύθους της ελληνικής και ρωμαϊκής αρχαιότητας, όπου η μορφή των προσώπων και των πραγμάτων μεταμορφώνεται υπερφυσικά, αγγίζοντας τα όρια του θείου και του τραγικού.

Πού να φανταζόταν ο Οβίδιος πως οι ιστορίες του θα γίνονταν η πνοή που θα ζωντάνευε το πνεύμα μεταγενέστερων δημιουργών: από τη σάτιρα του Λουκιανού στο «ΣΥΜΠΟΣΙΟ», μέχρι το συγκλονιστικό γλυπτό του Μπερνίνι, «ΑΠΟΛΛΩΝ ΚΑΙ ΔΑΦΝΗ», που δεσπόζει με την μαρμάρινη ορμή του στη Γκαλλερία Μποργκέζε. Κι όμως, μια από τις πιο σπαρακτικές του ιστορίες βρίσκει έναν παράδοξο καθρέφτη στην άλλη άκρη του κόσμου, στον ιαπωνικό μύθο των Ιζανάγκι και Ιζανάμι.

Πρόκειται για το δράμα του Ορφέα και της Ευρυδίκης, όπως ξεδιπλώνεται στο δέκατο βιβλίο των «ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΝ». Η αυλαία ανοίγει με τον θάνατο της Ευρυδίκης από το φαρμακερό δάγκωμα ενός φιδιού, την ώρα που το νυφικό της μύρο ήταν ακόμα νωπό. Ο Ορφέας, αλλόφρων από τον πόνο, τόλμησε το αδιανόητο: κατέβηκε στα έγκατα του Κάτω Κόσμου. Με μόνα όπλα τη λύρα του και τη γλυκιά μελωδία των στίχων του, προσπάθησε να μαλακώσει την πέτρινη καρδιά του Άδη και της Περσεφόνης, ζητώντας την αγαπημένη του ως δώρο της τέχνης του.

Οι θεοί λύγισαν μπροστά στην αγάπη του. Του επέτρεψαν να πάρει την Ευρυδίκη πίσω στο φως, με έναν όρο απαράβατο: στον ανηφορικό δρόμο του γυρισμού, δεν έπρεπε να στρέψει το βλέμμα του επάνω της μέχρι να πατήσουν το χώμα της Γης. Όμως η αγωνία υπήρξε ισχυρότερη από την πίστη. Λίγο πριν το τέλος της διαδρομής, ο Ορφέας αθέτησε την υπόσχεσή του. Ένα στιγμιαίο βλέμμα αρκούσε για να χαθεί η Ευρυδίκη στα σκοτάδια για πάντα. Ο ποιητής έμεινε μόνος, απαρηγόρητος, να κουβαλά το βάρος ενός σφάλματος που γεννήθηκε από την ίδια του την αγάπη. Παρά τις προσπάθειες των Νυμφών να τον γοητεύσουν, εκείνος έκλεισε την καρδιά του, κρατώντας ζωντανή τη μνήμη της γυναίκας που έχασε εξαιτίας μιας στιγμής αδυναμίας.

Αυτός ο μυθικός έρωτας, που εξακολουθεί να εμπνέει τη μουσική, το θέατρο και την όπερα, συναντά σε μια μυστηριώδη σύγκλιση τον ιαπωνικό μύθο των δύο θεοτήτων, του Ιζανάγκι και της αδελφής του, της Ιζανάμι. Κλημένοι από τους αρχέγονους θεούς να δημιουργήσουν τη στεριά, ένωσαν τις τύχες τους και δημιούργησαν τα οκτώ νησιά της Ιαπωνίας, καθώς και τους θεούς της θάλασσας και της βροχής. Η τραγωδία όμως παραμόνευε: γεννώντας τον θεό της φωτιάς, η Ιζανάμι κάηκε και παραδόθηκε στον θάνατο. Από τα δάκρυα του θρηνούντος συζύγου της γεννήθηκε η θεά του πένθους, ενώ ο ίδιος, τυφλωμένος από την οργή της απώλειας, θυσίασε το νεογέννητο παιδί του.

Αδυνατώντας να δεχτεί τον χωρισμό, ο Ιζανάγκι κατέβηκε στο βασίλειο των νεκρών. «Έλα πίσω, αγαπημένη μου», την ικέτευσε, «ο κόσμος που χτίζουμε δεν έχει τελειώσει ακόμα». Η Ιζανάμι, δέσμια πια του Κάτω Κόσμου επειδή είχε γευτεί το «ψωμί των νεκρών», δέχτηκε να τον ακολουθήσει, ζητώντας του όμως να μην την κοιτάξει μέχρι να ολοκληρωθεί η διαβούλευση με τις σκοτεινές θεότητες. Η αναμονή υπήρξε αβάσταχτη. Ο Ιζανάγκι εισέβαλε στα σκοτεινά δώματα με έναν δαυλό και, αθετώντας τον όρο, αντίκρισε την άλλοτε πανέμορφη σύζυγό του να αποσυντίθεται, ενώ από τις σάρκες της γεννιούνταν οι θεοί των κεραυνών. Η ντροπή της Ιζανάμι μετατράπηκε σε οργή· εξαπέλυσε την Ασχημογυναίκα του Κάτω Κόσμου να τον κυνηγήσει και σφράγισε τη μοίρα της ως αιώνια θεά του σκότους.

Οι ομοιότητες είναι συγκλονιστικές: η κατάβαση στον Κάτω Κόσμο, ο όρος του απαγορευμένου βλέμματος, ακόμα και το ψωμί που γεύτηκε η Ιζανάμι, το οποίο θυμίζει τον σπόρο του ροδιού που έδεσε την Περσεφόνη με τον Άδη. Παρ' όλα αυτά, ο ιαπωνικός μύθος αναπνέει μέσα από μια διαφορετική φιλοσοφία. Εκεί που εμείς αναζητούμε την κορύφωση του δράματος, οι Ιάπωνες φαίνεται να επιλέγουν έναν δρόμο συμβιβασμού με το αναπόφευκτο, αποφεύγοντας τις έντονες δραματικές εξάρσεις.

Δύο κόσμοι τόσο μακρινοί, δύο μύθοι τόσο κοντινοί. Και οι δύο μας υπενθυμίζουν πως, είτε στη δύση είτε στην ανατολή, ο άνθρωπος πάντα θα παλεύει με το σκοτάδι, προσπαθώντας να κρατήσει ζωντανό ό,τι αγαπά, ακόμα κι αν η μοίρα ορίζει πως η μεταμόρφωση είναι η μόνη σταθερά της ύπαρξης.