Η ΠΡΟΥΣΑ

Η ΕΙΣΑΓΩΓΗ: ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΜΙΑΣ ΠΡΟΠΟΛΕΜΙΚΗΣ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗΣ

Το 1936, σε μια περίοδο που η ελληνική δισκογραφία προσπαθούσε να ισορροπήσει ανάμεσα στην αυστηρή κρατική λογοκρισία της δικτατορίας του Μεταξά και στις υπόγειες, ακατέργαστες εκφάνσεις του αστικού περιθωρίου, η δισκογραφική εταιρεία Columbia ηχογραφεί έναν από τους πλέον τολμηρούς και αποκαλυπτικούς δίσκους 78 στροφών (Columbia DG 6126). Πρόκειται για το ζεϊμπέκικο με τον χαρακτηριστικό, προκλητικό για τα ήθη της εποχής τίτλο «Ηρωίνη και

Μαυράκι», γνωστό ευρέως και ως «Προύσα».

Τη δημιουργία αυτού του μνημειώδους έργου υπογράφει στιχουργικά και συνθετικά ο Σωτήρης Γαβαλάς (γνωστός στον υπόγειο κόσμο και με το προσωνύμιο «Μεμέτης»), μια φιγούρα εμβληματική της εποχής, η οποία κινήθηκε στα όρια της μουσικής δημιουργίας και του περιθωρίου. Στην πρώτη εκτέλεση βρίσκεται ο μοναδικός Στελλάκης Περπινιάδης, η αρχοντική και ταυτόχρονα βαθιά λαϊκή φωνή του οποίου μπόρεσε να αποδώσει το δραματικό και παράλληλα εσωτερικό ύφος του κομματιού. Τη μουσική ατμόσφαιρα συμπληρώνει δεξιοτεχνικά ο Μανώλης Μαργαρώνης στο κανονάκι, προσδίδοντας στην ηχογράφηση μια ανατολίτικη, μυσταγωγική χροιά που παραπέμπει άμεσα στους τεκέδες και στα σκαφτά λαϊκά πάλκο της εποχής.

ΟΙ ΣΤΙΧΟΙ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΛΑΘΡΕΜΠΟΡΙΟΥ ΚΑΙ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΝΟΜΙΑΣ

Οι στίχοι του τραγουδιού δεν αποτελούν απλώς μια αόριστη αναφορά στις εξαρτησιογόνες ουσίες, αλλά συνιστούν μια ρεαλιστική, σχεδόν δημοσιογραφική καταγραφή των μεθόδων που χρησιμοποιούσαν οι έμποροι και οι χρήστες ναρκωτικών στη δεκαετία του 1930 για να ξεπεράσουν τα αστυνομικά μπλόκα και τους ελέγχους στα τελωνεία και τα λιμάνια.

Να ξεφύγω δεν μπορούσα, καθώς γύριζα απ' την Προύσα,

με προδώσαν κάτι μπράβοι και με πιάσαν στο καράβι.

Είχα ράψει στο σακάκι δυο σακούλες με μαυράκι,

και στα κούφια μου τακούνια, ηρωίνη ως τα μπούνια.

Θα γεμίζαν οι λουλάδες, κλάψτε τώρα ντερβισάδες,

θα γινότανε γιαγκίνι, με μαυράκι κι ηρωίνη.

Ε, ρε, το 'χω κάνει τάμα, θα μισέψω γι' άλλο πράμα,

γεια σου Προύσα παινεμένη και στον κόσμο ξακουσμένη!

[– Γεια σου Μαργαρώνη με τις πενιές σου!]

[– Γεια σου κι εσύ, Στελλάκη!]

Η αναφορά στην Προύσα καταδεικνύει τους παραδοσιακούς διαύλους επικοινωνίας, εμπορίου και λαθρεμπορίου που διατηρούνταν ζωντανοί ανάμεσα στις μικρασιατικές ακτές και τον ελλαδικό χώρο, ακόμη και μετά την Καταστροφή του 1922. Οι μικροέμποροι και οι «ντερβισάδες» εκμεταλλεύονταν τα ταξίδια των πλοίων για να περάσουν παράνομα ουσίες. Ο στιχουργός περιγράφει με κυνική ακρίβεια τις κρυψώνες: το ράψιμο των ναρκωτικών στις φόδρες των σακακιών και τα ειδικά διαμορφωμένα, «κούφια» τακούνια των παπουτσιών, τεχνικές που είχαν καταγραφεί επίσημα στα εγχειρίδια των διωκτικών αρχών και των σχολών αστυνομίας της εποχής.

Η φράση «θα γινότανε γιαγκίνι» (από το τουρκικό yangın, που σημαίνει πυρκαγιά, ολοκαύτωμα) αποτυπώνει την έκρηξη ευφορίας και την ατμόσφαιρα που θα επικρατούσε στους τεκέδες αν το εμπόρευμα έφτανε τελικά στον προορισμό του για να γεμίσουν οι λουλάδες. Η σύλληψη, ωστόσο, από τους «μπράβους» (τους συνοδούς ασφαλείας ή τα όργανα της τάξης που προστάτευαν τα συμφέροντα ή έκαναν ελέγχους) διακόπτει απότομα την πορεία, οδηγώντας τον πρωταγωνιστή στην απόφαση να «μισέψει γι' άλλο πράμα», δηλαδή να αλλάξει τόπο ή δραστηριότητα μετά την αποτυχία του.

Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΔΟΜΗ ΚΑΙ Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

Μουσικά, το «Ηρωίνη και Μαυράκι» είναι γραμμένο σε δρόμο (μακάμ) που προσφέρεται για βαριά, εσωτερική έκφραση, δομημένο πάνω στη φόρμα του κλασικού προπολεμικού ζεϊμπέκικου. Ένα από τα πιο συναρπαστικά στοιχεία της μουσικής του ταυτότητας εντοπίζεται στην εισαγωγή του, όπου ο Σωτήρης Γαβαλάς αξιοποιεί μελωδικές φράσεις και μοτίβα από το παραδοσιακό «Λημνέικο ζεϊμπέκικο».

Αυτή η μουσική επιλογή δεν είναι τυχαία. Συνδέει οργανικά την αστική περιθωριακή πραγματικότητα των λιμανιών και των τεκέδων με τις βαθύτερες ελληνικές λαϊκές και νησιωτικές ρίζες. Η εναλλαγή ανάμεσα στη βαριά, βασανιστική μελωδία του μπουζουκιού και τους θρηνητικούς, σχεδόν μοιρολατρικούς τόνους από το κανονάκι του Μανώλη Μαργαρώνη δημιουργεί ένα ηχητικό τοπίο μοναδικής αισθητικής αξίας. Ο ακροατής δεν αντιμετωπίζει απλώς ένα «απαγορευμένο» τραγούδι της εποχής, αλλά ένα έργο υψηλής τέχνης που συμπυκνώνει τον πόνο, την παρανομία, τη ματαιότητα και την περήφανη στάση ζωής των ανθρώπων του περιθωρίου.

ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ: ΤΟ ΡΕΜΠΕΤΙΚΟ ΤΩΝ ΟΥΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΛΟΓΟΚΡΙΣΙΑ

Στη δεκαετία του 1930, η ελληνική κοινωνία βιώνει έντονες πολιτικές και κοινωνικές ζυμώσεις. Η αστυνομική καταστολή απέναντι στους χρήστες χασίς και άλλων ουσιών είναι καθημερινή και βίαιη. Οι τεκέδες αποτελούν χώρους καταδιωκόμενους, αλλά ταυτόχρονα αποτελούν και τα βασικά φυτώρια όπου γεννιέται και εξελίσσεται το γνήσιο ρεμπέτικο τραγούδι.

Τραγούδια όπως το «Ηρωίνη και Μαυράκι» λειτούργησαν ως οι καθρέφτες μιας κοινωνίας που κατέρρεε οικονομικά, όπου πολλοί άνθρωποι οδηγήθηκαν στην εξαθλίωση, στο λαθρεμπόριο και στην εξάρτηση. Οι δημιουργοί των «χασικλίδικων» και «πρεζεμπορικών» τραγουδιών δεν ηχογραφούσαν για να ηθικολογήσουν, ούτε για να καταδικάσουν το φαινόμενο· αντίθετα, κατέγραφαν με κυνικό ρεαλισμό την ωμή πραγματικότητα της πιάτσας.

Με την επιβολή της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά το 1936, ηχογραφήσεις αυτού του τύπου μπήκαν στο στόχαστρο της αυστηρότερης λογοκρισίας που γνώρισε ποτέ η ελληνική δισκογραφία. Στίχοι που αναφέρονταν ανοιχτά σε ναρκωτικά, σε λουλάδες, σε ηρωίνη και σε τεκέδες απαγορεύτηκαν ρητά. Πολλά από αυτά τα τραγούδια εξαφανίστηκαν από τα καταστήματα, οι μήτρες καταστράφηκαν ή φυγαδεύτηκαν, και οι καλλιτέχνες αναγκάστηκαν να στραφούν σε πιο «ευπρεπείς» θεματολογίες (όπως τα σμυρναίικα, τα ερωτικά ή τα κανταδόρικα τραγούδια), δίνοντας τέλος στην πρώτη χρυσή, ανεξέλεγκτη εποχή του πειραιώτικου ρεμπέτικου.

Η ΑΥΘΟΡΜΗΤΣΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟΥΝΤΙΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ

Ένα από τα πιο γοητευτικά ιστορικά στοιχεία που διασώθηκαν στη συγκεκριμένη ηχογράφηση του 1936 είναι η αυθεντικότητα της στιγμής. Στο κλείσιμο του τραγουδιού, λίγο πριν σβήσουν οι τελευταίες πενιές, ακούγονται οι ίδιοι οι συντελεστές να ανταλλάσσουν αυθόρμητα αυτοσχέδιες ατάκες και επευφημίες (τα λεγόμενα «μουχαμπέτια» του στούντιο):

• «Γεια σου Μαργαρώνη με τις πενιές σου!»

• «Γεια σου κι εσύ, Στελλάκη!»

Αυτή η ζωντανή, ανθρώπινη συνομιλία μέσα από τα αυλάκια του δίσκου υπενθυμίζει ότι το ρεμπέτικο τραγούδι δεν ήταν ένα αποστειρωμένο προϊόν βιομηχανικής παραγωγής, αλλά η φυσική προέκταση της ζωής, της φιλίας και της καθημερινότητας των μουσικών που το δημιούργησαν.

Σήμερα, δεκαετίες μετά την πρώτη του κυκλοφορία, το «Ηρωίνη και Μαυράκι» (ή «Προύσα») του Σωτήρη Γαβαλά παραμένει σημείο αναφοράς για τους μελετητές της λαϊκής μας μουσικής και αγαπημένο κομμάτι των σύγχρονων ρεμπέτικων σχημάτων. Έχει διασκευαστεί και ερμηνευτεί από σπουδαίους καλλιτέχνες (όπως ο Γιώργος Νταλάρας, η Μαριώ και διάφορα νεότερα παραδοσιακά σχήματα), διατηρώντας ακέραιη τη δυναμική του. Αποτελεί διαχρονικό τεκμήριο μιας εποχής που χάθηκε, αποτυπώνοντας την ιστορία, τους κινδύνους, τα πάθη και την ακαταμάχητη λεβεντιά του προπολεμικού ελληνικού κόσμου του περιθωρίου.