Η ΣΚΙΑ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΤΣΙΓΑΡΟ

 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Η ΣΚΙΑ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΤΣΙΓΑΡΟ

Η Μεξικανική Επανάσταση υπήρξε μια από τις πιο βίαιες, χαοτικές και ταυτόχρονα ρομαντικές ανατροπές του εικοστού αιώνα. Μέσα στη δίνη της, χιλιάδες άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στα πεδία των μαχών, μπροστά σε αυτοσχέδια στρατοδικεία ή κάτω από τη σκιά της αγχόνης και του εκτελεστικού

αποσπάσματος. Σε αυτό το τοπίο της απόλυτης αβεβαιότητας, όπου η ανθρώπινη ζωή δεν κόστιζε τίποτα και οι ιδεολογίες μπλέκονταν με την ωμή επιβίωση, γεννήθηκαν μύθοι που άντεξαν στον χρόνο. Ανάμεσα σε αυτούς τους μύθους, ο Φορτίνο Σαμάνο κατέχει μια ξεχωριστή θέση, όχι απαραίτητα για τις πολιτικές του πεποιθήσεις ή τα στρατιωτικά του κατορθώματα, αλλά για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπισε το τέλος του.

Η ιστορία του δεν αρχίζει στα σαλόνια της εξουσίας ούτε στα ένδοξα χαρακώματα των ιδεολόγων

επαναστατών. Ο Κάρλος Φορτίνο Σαμάνο γεννήθηκε το 1890, σε μια εποχή που το Μεξικό βίωνε την ασφυκτική πίεση του καθεστώτος του Πορφίριο Ντίας. Όταν η χώρα πήρε φωτιά και ο λαός ξεσηκώθηκε απαιτώντας γη και ελευθερία, ο Σαμάνο βρέθηκε να φορά τη στολή του Συνταγματικού Στρατού, υπηρετώντας ως λοχαγός υπό τις διαταγές του Βενουστιάνο Καράνσα. Η πορεία του μέσα στον στρατό δεν ήταν στρωμένη με ροδοπέταλα ούτε σημαδεύτηκε από μεγάλες στρατηγικές νίκες που άλλαξαν την πορεία της ιστορίας. Ήταν μια πορεία γεωγραφικά ασταθής, που ακολούθησε τις μετατοπίσεις της εξουσίας, τις προδοσίες, τις λιποταξίες και τις αδιάκοπες συγκρούσεις ανάμεσα σε φατρίες που άλλοτε συμμαχούσαν και άλλοτε αλληλοσπαράσσονταν.

Τα επίσημα αρχεία των στρατοδικείων της εποχής, τα οποία διασώθηκαν στα κρατικά αρχεία του Μεξικού, αποκαλύπτουν μια πεζή και συχνά σκοτεινή πραγματικότητα για το τέλος του. Ο Σαμάνο δεν συνελήφθη υπερασπιζόμενος κάποιο οχυρό της ελευθερίας απέναντι στους τυράννους, ούτε έπεσε μαχόμενος στην πρώτη γραμμή του μετώπου. Η πτώση του ήρθε έπειτα από μια σειρά ποινικών αδικημάτων που περιλάμβαναν ένοπλη ληστεία και βίαιη επίθεση εναντίον μιας ηλικιωμένης γυναίκας. Στις αρχές του 1917, καθώς οι μηχανισμοί του κράτους προσπαθούσαν να επιβάλλουν μια κάποια τάξη μέσα στο χάος της επανάστασης, ο Σαμάνο συνελήφθη από τις στρατιωτικές αρχές. Η κατηγορία ήταν σοβαρή και η ποινή προδιαγεγραμμένη. Το στρατοδικείο δεν άργησε να βγάλει την απόφαση: καταδίκη σε θάνατο δια τυφεκισμού.

Στις 2 Μαρτίου 1917, στην Πόλη του Μεξικού, ο 27χρονος Σαμάνο οδηγήθηκε στον τόπο της εκτέλεσης. Εκείνη ακριβώς η ημέρα επρόκειτο να τον περάσει από την αφάνεια στην αιωνιότητα. Σύμφωνα με τα πρωτόκολλα της εποχής, οι στρατιωτικοί δικαστές συχνά έδιναν στους μελλοθάνατους μια τελευταία ευκαιρία να γλιτώσουν την εκτέλεση, προσφέροντάς τους χάρη με αντάλλαγμα πληροφορίες ή την προδοσία των συντρόφων τους. Ο Σαμάνο δεν είχε κάποιο μεγάλο δίκτυο επαναστατών να προδώσει, ωστόσο η στάση του απέναντι στους δεσμοφύλακές του ήταν χαρακτηριστική της απόλυτης περιφρόνησής του προς το αναπόφευκτο. Δεν ζήτησε έλεος, δεν έκλαψε, ούτε επιχείρησε να δικαιολογήσει τις πράξεις του.

Λίγο πριν στηθεί μπροστά στον τοίχο, του δόθηκε η παραδοσιακή τελευταία επιθυμία. Ο Σαμάνο ζήτησε ένα τσιγάρο. Κάποιοι μιλούν και για ένα ποτό, ένα σφηνάκι από τοπικό αλκοόλ για να πάρει θάρρος, όμως το τσιγάρο ήταν αυτό που κυριάρχησε στη σκηνή. Οι στρατιώτες του αποσπάσματος, βλέποντας την ψυχραιμία του, του προσέφεραν φωτιά. Και τότε ακριβώς συνέβη η στιγμή που κατέγραψε ο φακός του φωτογράφου Αγκουστίν Βίκτορ Κασασόλα. Ο Σαμάνο στάθηκε ορθός, χωρίς χειροπέδες, κρατώντας το τσιγάρο ανάμεσα στα δάχτυλά του και αφήνοντας τον καπνό να ανέβει αργά, νωχελικά, μπροστά στις κάννες των όπλων που τον σημάδευαν.

Η φωτογραφία αυτή λειτούργησε ως καθρέφτης μιας ολόκληρης εποχής. Ο φωτογράφος κατάφερε να αιχμαλωτίσει όχι απλώς έναν άνθρωπο που περίμενε τον θάνατο, αλλά την ίδια την ιδέα της εσωτερικής ελευθερίας. Ο Σαμάνο έδειχνε σαν να βρισκόταν σε κάποιο καφενείο της γειτονιάς του και όχι μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Ο καπνός του τσιγάρου του έγινε το σύμβολο μιας σιωπηλής διαμαρτυρίας απέναντι στην ίδια την εξουσία του θανάτου. Οι στρατιώτες που τον σημάδευαν έδειχναν πιο νευρικοί από τον ίδιο τον κατάδικο. Σε εκείνα τα λίγα δευτερόλεπτα, ο μελλοθάνατος ήταν ο απόλυτος κύριος του εαυτού του, ενώ οι ένοπλοι εκτελεστές του έμοιαζαν απλοί υπηρέτες μιας τυφλής μηχανής.

Η εκτέλεση ολοκληρώθηκε γρήγορα, όπως επέτασσαν οι στρατιωτικοί κανονισμοί. Οι σφαίρες βρήκαν τον στόχο τους και ο Σαμάνο έπεσε νεκρός στο χώμα, κλείνοντας τον κύκλο μιας ζωής που έμελλε να ξεχαστεί γρήγορα από τα επίσημα βιβλία της ιστορίας. Ωστόσο, η φωτογραφία του Κασασόλα είχε ήδη πάρει τον δρόμο της. Άρχισε να κυκλοφορεί στις εφημερίδες, να περνάει από χέρι σε χέρι, να γίνεται καρτ ποστάλ και αργότερα εικαστικό σύμβολο σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική. Ο άνθρωπος με το τσιγάρο μεταμορφώθηκε σε αρχέτυπο. Στη συνείδηση του κόσμου, οι λεπτομέρειες των εγκλημάτων του ξεχάστηκαν. Αυτό που έμεινε ήταν η εικόνα ενός ανθρώπου που κοίταξε τον χάρο στα μάτια και του ζήτησε φωτιά για το τελευταίο του τσιγάρο, αποδεικνύοντας ότι μπορείς να πάρεις τη ζωή κάποιου, αλλά ποτέ την αξιοπρέπειά του.

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ: Η ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ ΣΕ ΜΥΘΟ ΚΑΙ ΠΟΙΗΣΗ

Η διαδρομή ενός ιστορικού προσώπου από τα κιτρινισμένα έγγραφα των στρατοδικείων στη σφαίρα του μύθου και της τέχνης αποτελεί μια από τις πιο γοητευτικές διαδικασίες της ανθρώπινης κουλτούρας. Ο Φορτίνο Σαμάνο θα μπορούσε να είχε παραμείνει μια ασήμαντη υποσημείωση στα αρχεία της Μεξικανικής Επανάστασης, ένας ακόμη άγνωστος παραβάτης που εκτελέστηκε εν μέσω του γενικευμένου χάους του 1917. Αντ' αυτού, η τυχαία παρουσία ενός φωτογράφου και η ακαταμάχητη ανθρώπνη ανάγκη για σύμβολα τον ανύψωσαν σε παγκόσμιο έμβλημα ανυπακοής. Το τσιγάρο στα χείλη του δεν ήταν απλώς μια συνήθδεια των τελευταίων λεπτών· έγινε το μεταφορικό μέσο με το οποίο ο άνθρωπος νικάει τη θνητότητά του, αρνούμενος να υποταχθεί στον ψυχολογικό τρόμο που προσπαθεί να επιβάλει η κρατική ή στρατιωτική εξουσία.

Στις δεκαετίες που ακολούθησαν την εκτέλεσή του, η μορφή του Σαμάνο τροφοδότησε τη λαϊκή φαντασία στο Μεξικό. Λογοτέχνες, ιστορικοί και καλλιτέχνες προσπάθησαν να αποκρυπτογραφήσουν το βλέμμα του στη φωτογραφία του Κασασόλα. Ήταν πράγματι η απόλυτη απάθεια ενός ανθρώπου που δεν φοβόταν τίποτα, ή μήπως η ύστατη άμυνα ενός μυαλού που αρνούνταν να επεξεργασه‌ι την ωμή φρικαλεότητα της πραγματικότητας; Η απάνθρωπη φύση των συγκρούσεων εκείνης της περιόδου είχε κάνει τους ανθρώπους σκληρούς. Πολλοί εκτελούσαν και εκτελούνταν καθημερινά χωρίς δισταγμό. Όμως ο Σαμάνο κατάφερε να κάνει κάτι διαφορετικό: μετέτρεψε τον δικό του θάνατο σε μια αισθητική πράξη, σε μια τελετουργία αυτοδιάθεσης. Επέλεξε ο ίδιος τον ρυθμό των τελευταίων του στιγμών. Όταν ο στρατιώτης τον διέταξε να ετοιμαστεί, εκείνος ζήτησε χρόνο για να τελειώσει το τσιγάρο του. Και σε αυτό το μικρό χρονικό περιθώριο, ο χρόνος σταμάτησε να κυλάει με τους όρους του αποσπάσματος και άρχισε να κυλάει με τους δικούς του όρους.

Η ακτινοβολία αυτής της εικόνας ξεπέρασε τα σύνορα της αμερικανικής ηπείρου και βρήκε απήχηση σε δημιουργούς σε ολόκληρο τον κόσμο. Η τέχνη έχει την ιδιότητα να αποσπά τα γεγονότα από το σκληρό τους περίβλημα και να τα τοποθετεί στο επίπεδο του συμβόλου. Στην Ελλάδα, η φιγούρα του Μεξικανού λοχαγού βρήκε μια από τις πιο συγκλονιστικές ποιητικές και μουσικές αποδόσεις της. Ο Θανάσης Παπακωνσταντίνου, εμπνευσμένος από τη φωτογραφία και τον μύθο του Σαμάνο, δημιούργησε ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά και μεταφυσικά τραγούδια του σύγχρονου ελληνικού τραγουδιού. Μέσα από τους στίχους του, ο Σαμάνο παύει να είναι απλώς ένας ιστορικός κατάδικος και μετατρέπεται σε κοσμική οντότητα. Σκέφτεται τη βροχή που θα έρθει να δροσίσει τα σώματα αγνώστων γυναικών, γίνεται η ανάσα που διαλύεται στον αέρα, μεταμορφώνεται σε γέλιο παιδιών και τελικά επιστρέφει στα χείλη των επόμενων γενεών ως μια κραυγή ελευθερίας.

Αυτή η ποιητική προέκταση αποδεικνύει ότι οι ήρωες της λαϊκής παράδοσης δεν χρειάζεται να είναι αψεγάδιαστοι άγιοι. Ούτε ο Σαμάνο υπήρξε άγιος ούτε οι πράξεις του στη διάρκεια της ζωής του ήταν ηθικά αψεγάδιαστες. Ωστόσο, η τέχνη δεν κρίνει με τα αυστηρά κριτήρια των ποινικών κωδίκων. Η τέχνη αναζητά την αλήθεια των στιγμών εκείνων όπου ο άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με το απόλυτο τίποτα. Και ο Σαμάνο, στεκόμενος μπροστά στις κάννες, κατάφερε να αφήσει πίσω του μια κληρονομιά που υπερβαίνει τα λάθη του παρελθόντος του. Έγινε η προσωποποίηση της ιδέας ότι, όσο κι αν η εξουσία προσπαθεί να ελέγξει τα πάντα, υπάρχει πάντα ένα τελευταίο οχυρό ελευθερίας που δεν παραδίδεται ποτέ: η εσωτερική στάση του ανθρώπου απέναντι στο αναπόφευκτο τέλος.

Η ιστορία του Φορτίνο Σαμάνο λειτουργεί σήμερα ως μια υπενθύμιση της πολυπλοκότητας της ανθρώπινης φύσης. Μας διδάσκει ότι η γραμμή ανάμεσα στον εγκληματία και τον ήρωα είναι συχνά λεπτή, σχεδόν αδιόρατη, χαραγμένη πάνω στον καπνό ενός τσιγάρου. Οι κοινωνίες έχουν ανάγκη από μύθους όχι για να αγιοποιούν τα πρόσωπα, αλλά για να βρίσκουν σε αυτά τη δύναμη να αντιμετωπίζουν τους δικούς τους φόβους. Κάθε φορά που κάποιος αντικρίζει τη φωτογραφία του Κασασόλα, βλέπει έναν άνδρα να αψηφά τον θάνατο με μια α απάθεια που αγγίζει τα όρια της ποίησης. Ο Σαμάνο μπορεί να έπεσε νεκρός κάτω από τον μεξικανικό ήλιο πριν από έναν και πλέον αιώνα, αλλά το τσιγάρο του συνεχίζει να καίει στη φαντασία όσων αρνούνται να σκύψουν το κεφάλι, υπενθυμίζοντας πως η αξιοπρέπεια είναι η μόνη περιουσία που δεν μπορεί να μας αφαιρέσει κανένα εκτελεστικό απόσπασμα.